loimos

 Ι. Χ. Παπαχρήστος, Γενικός Αρχίατρος-Θωρακοχειρουργός

loimos

Για τον προκληθέντα από SALMONELLA spp. “ΛΟΙΜΟ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ” (αρχές Πελοποννησιακού Πολέμου) υπήρξαν σχετικά DNA-τεκμήρια, όπως μάθαμε με την Έκθεση “ΜΥΡΤΙΣ” του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσ/νίκης (Ιαν-Μάρ 2011).

Ως αφιέρωμα, λοιπόν, στην πρόσφατα εορτασθείσα Ημέρα των Μουσείων, παρατίθεται η:

εξονυχιστικά λεπτομερής ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ (συμπτωμάτων κλπ επιδημιολογικών παραμέτρων του Λοιμού,) που μάς άφησε ο ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ (νοσήσας και ο ίδιος από την λοίμωξη).

Ακολουθεί πρωτότυπο Αρχαιοελληνικό κείμενο

(Παρακάτω απο το πρωτότυπο  παρατίθενται οι μεταφράσεις εκάστου χωρίου στα νέα ελληνικά)

Για την ΗΜΕΡΑ ΤΩΝ ΜΟΥΣΕΙΩΝ λοιπόν,  αφιερώνω το πιο κάτω το αρχαιοελληνικό κείμενο που περιέγραψε τον ΛΟΙΜΟ των Αθηνών (Πελοποννησιακός πόλεμος, Θουκυδίδου Ιστορίαι, Β. 47, 3 — 54).

Αξιολογότατη περιγραφή συμπτωμάτων κλπ επιδημιολογικών παραμέτρων, ίσως η πιο λεπτομερής στην καταγεγραμμένη ανθρώπινη Ιστορία.

Αφορμή για το αφιέρωμα στάθηκε η με DNA τεκμηρίωση του αιτίου του Λοιμού (salmonella enterica serovar typhi), όπως μάθαμε με την έκθεση “ΜΥΡΤΙΣ” του Αρχαιολογικού ΜΟΥΣΕΙΟΥ Θεσσαλονίκης (14.01 — 13.3.2011):

[ Θουκυδίδου ΙΣΤΟΡΙΑΙ, Β. 47, 3 – 54 ]

“Καὶ ὄντων αὐτῶν οὐ πολλάς πω ἡμέρας ἐν τῇ Ἀττικῇ ἡ νόσος πρῶτον ἤρξατο γενέσθαι τοῖς Ἀθηναίοις, λεγόμενον μὲν καὶ πρότερον πολλαχόσε ἐγκατασκῆψαι καὶ περὶ Λῆμνον καὶ ἐν ἄλλοις χωρίοις, οὐ μέντοι τοσοῦτός γε λοιμὸς οὐδὲ φθορὰ οὕτως ἀνθρώπων οὐδαμοῦ ἐμνημονεύετο γενέσθαι. Οὔτε γὰρ ἰατροὶ ἤρκουν τὸ πρῶτον θεραπεύοντες ἀγνοίᾳ, ἀλλ’ αὐτοὶ μάλιστα ἔθνῃσκον ὅσῳ καὶ μάλιστα προσῇσαν, οὔτε ἄλλη ἀνθρωπεία τέχνη οὐδεμία· ὅσα τε πρὸς ἱεροῖς ἱκέτευσαν ἢ μαντείοις καὶ τοῖς τοιούτοις ἐχρήσαντο, πάντα ἀνωφελῆ ἦν, τελευτῶντές τε αὐτῶν ἀπέστησαν ὑπὸ τοῦ κακοῦ νικώμενοι.

[48] Ἤρξατο δὲ τὸ μὲν πρῶτον, ὡς λέγεται, ἐξ Αἰθιοπίας τῆς ὑπὲρ Αἰγύπτου, ἔπειτα δὲ καὶ ἐς Αἴγυπτον καὶ Λιβύην κατέβη καὶ ἐς τὴν βασιλέως γῆν τὴν πολλήν. Ἐς δὲ τὴν Ἀθηναίων πόλιν ἐξαπιναίως ἐσέπεσε, καὶ τὸ πρῶτον ἐν τῷ Πειραιεῖ ἥψατο τῶν ἀνθρώπων, ὥστε καὶ ἐλέχθη ὑπ’ αὐτῶν ὡς οἱ Πελοποννήσιοι φάρμακα ἐσβεβλήκοιεν ἐς τὰ φρέατα· κρῆναι γὰρ οὔπω ἦσαν αὐτόθι. Ὕστερον δὲ καὶ ἐς τὴν ἄνω πόλιν ἀφίκετο, καὶ ἔθνῃσκον πολλῷ μᾶλλον ἤδη. Λεγέτω μὲν οὖν περὶ αὐτοῦ ὡς ἕκαστος γιγνώσκει καὶ ἰατρὸς καὶ ἰδιώτης, ἀφ’ ὅτου εἰκὸς ἦν γενέσθαι αὐτό, καὶ τὰς αἰτίας ἅστινας νομίζει τοσαύτης μεταβολῆς ἱκανὰς εἶναι δύναμιν ἐς τὸ μεταστῆσαι σχεῖν· ἐγὼ δὲ οἷόν τε ἐγίγνετο λέξω, καὶ ἀφ’ ὧν ἄν τις σκοπῶν, εἴ ποτε καὶ αὖθις ἐπιπέσοι, μάλιστ’ ἂν ἔχοι τι προειδὼς μὴ ἀγνοεῖν, ταῦτα δηλώσω αὐτός τε νοσήσας καὶ αὐτὸς ἰδὼν ἄλλους πάσχοντας.

[49] Τὸ μὲν γὰρ ἔτος, ὡς ὡμολογεῖτο, ἐκ πάντων μάλιστα δὴ ἐκεῖνο ἄνοσον ἐς τὰς ἄλλας ἀσθενείας ἐτύγχανεν ὄν· εἰ δέ τις καὶ προύκαμνέ τι, ἐς τοῦτο πάντα ἀπεκρίθη. Τοὺς δὲ ἄλλους ἀπ’ οὐδεμιᾶς προφάσεως, ἀλλ’ ἐξαίφνης ὑγιεῖς ὄντας πρῶτον μὲν τῆς κεφαλῆς θέρμαι ἰσχυραὶ καὶ τῶν ὀφθαλμῶν ἐρυθήματα καὶ φλόγωσις ἐλάμβανε, καὶ τὰ ἐντός, ἥ τε φάρυγξ καὶ ἡ γλῶσσα, εὐθὺς αἱματώδη ἦν καὶ πνεῦμα ἄτοπον καὶ δυσῶδες ἠφίει· ἔπειτα ἐξ αὐτῶν πταρμὸς καὶ βράγχος ἐπεγίγνετο, καὶ ἐν οὐ πολλῷ χρόνῳ κατέβαινεν ἐς τὰ στήθη ὁ πόνος μετὰ βηχὸς ἰσχυροῦ· καὶ ὁπότε ἐς τὴν καρδίαν στηρίξειεν, ἀνέστρεφέ τε αὐτὴν καὶ ἀποκαθάρσεις χολῆς πᾶσαι ὅσαι ὑπὸ ἰατρῶν ὠνομασμέναι εἰσὶν ἐπῇσαν, καὶ αὗται μετὰ ταλαιπωρίας μεγάλης. Λύγξ τε τοῖς πλέοσιν ἐνέπιπτε κενή, σπασμόν ἐνδιδοῦσα ἰσχυρόν, τοῖς μὲν μετὰ ταῦτα λωφήσαντα, τοῖς δὲ καὶ πολλῷ ὕστερον. Καὶ τὸ μὲν ἔξωθεν ἁπτομένῳ σῶμα οὔτ’ ἄγαν θερμὸν ἦν οὔτε χλωρόν, ἀλλ’ ὑπέρυθρον, πελιτνόν, φλυκταίναις μικραῖς καὶ ἕλκεσιν ἐξηνθηκός· τὰ δὲ ἐντὸς οὕτως ἐκάετο ὥστε μήτε τῶν πάνυ λεπτῶν ἱματίων καὶ σινδόνων τὰς ἐπιβολὰς μηδ’ ἄλλο τι ἢ γυμνοὶ ἀνέχεσθαι, ἥδιστά τε ἂν ἐς ὕδωρ ψυχρὸν σφᾶς αὐτοὺς ῥίπτειν. Καὶ πολλοὶ τοῦτο τῶν ἠμελημένων άνθρώπων καὶ ἔδρασαν ἐς φρέατα, τῇ δίψῃ ἀπαύστῳ ξυνεχόμενοι· καὶ ἐν τῷ ὁμοίῳ καθειστήκει τό τε πλέον καὶ ἔλασσον ποτόν. Καὶ ἡ ἀπορία τοῦ μὴ ἡσυχάζειν καὶ ἡ ἀγρυπνία ἐπέκειτο διὰ παντός. Καὶ τὸ σῶμα, ὅσονπερ χρόνον καὶ ἡ νόσος ἀκμάζοι, οὐκ ἐμαραίνετο, ἀλλ’ ἀντεῖχε παρὰ δόξαν τῇ ταλαιπωρίᾳ, ὥστε ἢ διεφθείροντο οἱ πλεῖστοι ἐναταῖοι καὶ ἑβδομαῖοι ὑπὸ τοῦ ἐντὸς καύματος, ἔτι ἔχοντές τι δυνάμεως, ἢ εἰ διαφύγοιεν, ἐπικατιόντος τοῦ νοσήματος ἐς τὴν κοιλίαν καὶ ἑλκώσεώς τε αὐτῇ ἰσχυρᾶς ἐγγιγνομένης καὶ διαρροίας ἅμα ἀκράτου ἐπιπιπτούσης οἱ πολλοὶ ὕστερον δι’ αὐτὴν ἀσθενείᾳ διεφθείροντο. Διεξῄει γὰρ διὰ παντὸς τοῦ σώματος ἄνωθεν ἀρξάμενον τὸ ἐν τῇ κεφαλῇ πρῶτον ἱδρυθὲν κακόν, καὶ εἴ τις ἐκ τῶν μεγίστων περιγένοιτο, τῶν γε ἀκρωτηρίων ἀντίληψις αὐτοῦ ἐπεσήμαινεν. Κατέσκηπτε γὰρ ἐς αἰδοῖα καὶ ἐς ἄκρας χεῖρας καὶ πόδας, καὶ πολλοὶ στερισκόμενοι τούτων διέφευγον, εἰσὶ δ’ οἳ καὶ τῶν ὀφθαλμῶν. Τοὺς δὲ καὶ λήθη ἐλάμβανε παραυτίκα ἀναστάντας τῶν πάντων ὁμοίως, καὶ ἠγνόησαν σφᾶς τε αὐτοὺς καὶ τοὺς ἐπιτηδείους.

[50] Γενόμενον γὰρ κρεῖσσον λόγου τὸ εἶδος τῆς νόσου τά τε ἄλλα χαλεπωτέρως ἢ κατὰ τὴν ἀνθρωπείαν φύσιν προσέπιπτεν ἐκάστῳ καὶ ἐν τῷδε ἐδήλωσε μάλιστα ἄλλο τι ὂν ἢ τῶν ξυντρόφων τι· τὰ γὰρ ὄρνεα καὶ τετράποδα ὅσα ἀνθρώπων ἅπτεται, πολλῶν ἀτάφων γιγνομένων ἢ οὐ προσῄει ἢ γευσάμενα διεφθείρετο. Τεκμήριον δέ· τῶν μὲν τοιούτων ὀρνίθων ἐπίλειψις σαφής έγένετο, καὶ οὐχ ἑωρῶντο οὔτε ἄλλως οὔτε περὶ τοιοῦτον ουδέν· οἱ δὲ κύνες μᾶλλον αἴσθησιν παρεῖχον τοῦ ἀποβαίνοντος διὰ τὸ ξυνδιαιτᾶσθαι.

[51] Τὸ μὲν οὖν νόσημα, πολλὰ καὶ ἄλλα παραλιπόντι ἀτοπίας, ὡς ἑκάστῳ τύγχανέ τι διαφερόντως ἑτέρῳ πρὸς ἕτερον γιγνόμενον, τοιοῦτον ἦν ἐπὶ πᾶν τὴν ἰδέαν. Καὶ ἄλλο παρελύπει κατ’ ἐκεῖνον τὸν χρόνον οὐδὲν τῶν εἰωθότων· ὃ δὲ καὶ γένοιτο, ἐς τοῦτο ἐτελεύτα. Ἔθνῃσκον δὲ οἱ μὲν ἀμελείᾳ, οἱ δὲ καὶ πάνυ θεραπευόμενοι. Ἕν τε ουδὲ ἓν κατέστη ἴαμα ὡς εἰπεῖν ὅτι χρῆν προσφέροντες ὠφελεῖν· τὸ γὰρ τῳ ξυνενεγκὸν ἄλλον τοῦτο ἔβλαπτεν. Σῶμά τε αὔταρκες ὂν οὐδὲν διεφάνη πρὸς αὐτὸ ἰσχύος πέρι ἢ ἀσθενείας, ἀλλὰ πάντα ξυνῄρει καὶ τὰ πάσῃ διαίτῃ θεραπευόμενα. Δεινότατον δὲ παντὸς ἦν τοῦ κακοῦ ἥ τε ἀθυμία ὁπότε τις αἴσθοιτο κάμνων (πρὸς γὰρ τὸ ἀνέλπιστον εὐθὺς τραπόμενοι τῇ γνώμῃ πολλῷ μᾶλλον προΐεντο σφᾶς αὐτοὺς καὶ οὐχ ἀντεῖχον), καὶ ὅτι ἕτερος ἀφ’ ἑτέρου θεραπείας ἀναπιμπλάμενοι ὥσπερ τὰ πρόβατα ἔθνῃσκον· καὶ τὸν πλεῖστον φθόρον τοῦτο ἐνεποίει. Εἴτε γὰρ μὴ ᾽θέλοιεν δεδιότες ἀλλήλοις προσιέναι, ἀπώλλυντο ἐρῆμοι, καὶ οἰκίαι πολλαὶ ἐκενώθησαν ἀπορίᾳ τοῦ θεραπεύσοντος· εἴτε προσίοιεν, διεφθείροντο, καὶ μάλιστα οἱ ἀρετῆς τι μεταποιούμενοι· αἰσχύνῃ γὰρ ἠφείδουν σφῶν αὐτῶν ἐσιόντες παρὰ τοὺς φίλους, ἐπεὶ καὶ τὰς ὀλοφύρσεις τῶν ἀπογιγνομένων τελευτῶντες καὶ οἱ οἰκεῖοι ἐξέκαμνον ὑπὸ τοῦ πολλοῦ κακοῦ νικώμενοι. Ἐπὶ πλέον δ’ ὅμως οἱ διαπεφευγότες τόν τε θνῄσκοντα καὶ τὸν πονούμενον ᾠκτίζοντο διὰ τὸ προειδέναι τε καὶ αὐτοὶ ἤδη ἐν τῷ θαρσαλέῳ εἶναι· δὶς γὰρ τὸν αὐτόν, ὥστε καὶ κτείνειν, οὐκ ἐπελάμβανεν. Καὶ ἐμακαρίζοντό τε ὑπὸ τῶν ἄλλων, καὶ αὐτοὶ τῷ παραχρῆμα περιχαρεῖ καὶ ἐς τὸν ἔπειτα χρόνον ἐλπίδος τι εἶχον κούφης μηδ’ ἂν ὑπὸ ἄλλου νοσήματός ποτε ἔτι διαφθαρῆναι.

[52] Ἐπίεσε δ’ αὐτοὺς μᾶλλον πρὸς τῷ ὑπάρχοντι πόνῳ καὶ ἡ ξυγκομιδὴ ἐκ τῶν ἀγρῶν ἐς τὸ ἄστυ, καὶ οὐχ ἧσσον τοὺς ἐπελθόντας. Οἰκιῶν γὰρ οὐχ ὑπαρχουσῶν, ἀλλ’ ἐν καλύβαις πνιγηραῖς ὥρᾳ ἔτους διαιτωμένων ὁ φθόρος ἐγίγνετο οὐδενὶ κόσμῳ, ἀλλὰ καὶ νεκροὶ ἐπ’ ἀλλήλοις ἀποθνῄσκοντες ἔκειντο καὶ ἐν ταῖς ὁδοῖς ἐκαλινδοῦντο καὶ περὶ τὰς κρήνας ἁπάσας ἡμιθνῆτες τοῦ ὕδατος ἐπιθυμίᾳ. Τά τε ἱερὰ ἐν οἷς ἐσκήνηντο νεκρῶν πλέα ἦν, αὐτοῦ ἐναποθνῃσκόντων· ὑπερβιαζομένου γὰρ τοῦ κακοῦ οἱ ἄνθρωποι, οὐκ ἔχοντες ὅτι γένωνται, ἐς ὀλιγωρίαν ἐτράποντο καὶ ἱερῶν καὶ ὁσίων ὁμοίως. Νόμοι τε πάντες ξυνεταράχθησαν οἷς ἐχρῶντο πρότερον περὶ τὰς ταφὰς, ἔθαπτον δὲ ὡς ἕκαστος ἐδύνατο. Καὶ πολλοὶ ἐς ἀναισχύντους θήκας ἐτράποντο σπάνει τῶν ἐπιτηδείων διὰ τὸ συχνοὺς ἤδη προτεθνάναι σφίσιν· ἐπὶ πυρὰς γὰρ ἀλλοτρίας φθάσαντες τοὺς νήσαντας οἱ μὲν ἐπιθέντες τὸν ἑαυτῶν νεκρὸν ὑφῆπτον, οἱ δὲ καιομένου ἄλλου ἐπιβαλόντες ἄνωθεν ὃν φέροιεν ἀπῇσαν.

[53] Πρῶτόν τε ἦρξε καὶ ἐς τἆλλα τῇ πόλει ἐπὶ πλέον ἀνομίας τὸ νόσημα. Ῥᾷον γὰρ ἐτόλμα τις ἃ πρότερον ἀπεκρύπτετο μὴ καθ’ ἡδονὴν ποιεῖν, ἀγχίστροφον τὴν μεταβολὴν ὁρῶντες τῶν τε εὐδαιμόνων καὶ αἰφνιδίως θνῃσκόντων καὶ τῶν οὐδὲν πρότερον κεκτημένων, εὐθὺς δὲ τἀκείνων ἐχόντων. Ὥστε ταχείας τὰς ἐπαυρέσεις καὶ πρὸς τὸ τερπνὸν ἠξίουν ποιεῖσθαι, ἐφήμερα τά τε σώματα καὶ τὰ χρήματα ὁμοίως ἡγούμενοι. Καὶ τὸ μὲν προσταλαιπωρεῖν τῷ δόξαντι καλῷ οὐδεὶς πρόθυμος ἦν, ἄδηλον νομίζων εἰ πρὶν ἐπ’ αὐτὸ ἐλθεῖν διαφθαρήσεται· ὅτι δὲ ἤδη τε ἡδὺ πανταχόθεν τε ἐς αὐτὸ κερδαλέον, τοῦτο καὶ καλὸν καὶ χρήσιμον κατέστη. Θεῶν δὲ φόβος ἢ ἀνθρώπων νόμος οὐδεὶς ἀπεῖργε, τὸ μὲν κρίνοντες ἐν ὁμοίῳ καὶ σέβειν καὶ μὴ ἐκ τοῦ πάντας ὁρᾶν ἐν ἴσῳ ἀπολλυμένους, τῶν δὲ ἁμαρτημάτων οὐδεὶς ἐλπίζων μέχρι τοῦ δίκην γενέσθαι βιοὺς ἂν τὴν τιμωρίαν ἀντιδοῦναι, πολὺ δὲ μείζω τὴν ἤδη κατεψηφισμένην σφῶν ἐπικρεμασθῆναι, ἣν πρὶν ἐμπεσεῖν εἰκὸς εἶναι τοῦ βίου τι ἀπολαῦσαι.

[54] Τοιούτῳ μὲν πάθει οἱ Ἀθηναῖοι περιπεσόντες ἐπιέζοντο, ἀνθρώπων τ’ ἔνδον θνῃσκόντων καὶ γῆς ἔξω δῃουμένης. Ἐν δὲ τῷ κακῷ οἷα εἰκὸς ἀνεμνήσθησαν καὶ τοῦδε τοῦ ἔπους, φάσκοντες οἱ πρεσβύτεροι πάλαι ᾄδεσθαι ‘ἥξει Δωρικὸς πόλεμος καὶ λοιμὸς ἄμ’ αὐτῷ.’ Ἐγένετο μὲν οὖν ἔρις τοῖς ἀνθρώποις μὴ λοιμὸν ὠνομάσθαι ἐν τῷ ἔπει ὑπὸ τῶν παλαιῶν, ἀλλὰ λιμόν, ἐνίκησε δὲ ἐπὶ τοῦ παρόντος εἰκότως λοιμὸν εἰρῆσθαι· οἱ γὰρ ἄνθρωποι πρὸς ἃ ἔπασχον τὴν μνήμην ἐποιοῦντο. Ἢν δέ γε οἶμαί ποτε ἄλλος πόλεμος καταλάβῃ Δωρικὸς τοῦδε ὕστερος καὶ ξυμβῇ γενέσθαι λιμόν, κατὰ τὸ εἰκὸς οὕτως ᾄσονται. Μνήμη δὲ ἐγένετο καὶ τοῦ Λακεδαιμονίων χρηστηρίου τοῖς εἰδόσιν, ὅτε ἐπερωτῶσιν αὐτοῖς τὸν θεὸν εἰ χρὴ πολεμεῖν ἀνεῖλε κατὰ κράτος πολεμοῦσι νίκην ἔσεσθαι, καὶ αὐτὸς ἔφη ξυλλήψεσθαι. Περὶ μὲν οὖν τοῦ χρηστηρίου τὰ γιγνόμενα ᾔκαζον ὁμοῖα εἲναι· ἐσβεβληκότων δὲ τῶν Πελοποννησίων ἡ νόσος ἤρξατο εὐθύς, καὶ ἐς μὲν Πελοπόννησον οὐκ εἰσῆλθεν, ὅτι καὶ ἄξιον εἰπεῖν, ἐπενείματο δὲ Ἀθήνας μὲν μάλιστα, ἔπειτα δὲ καὶ τὼν ἄλλων χωρίων τὰ πολυανθρωπότατα. Ταῦτα μὲν τὰ κατὰ τὴν νόσον γενόμενα.-“
METAΦΡΑΣΗ

[49]
Η χρονιά εκείνη, κατά κοινή ομολογία έτυχε να είναι απαλλαγμένη από άλλες αρρώστιες• αλλά, αν κάποιος ήταν ήδη άρρωστος από άλλη ασθένεια, όλες κατέληγαν στο λοιμό. Στις άλλες περιπτώσεις χωρίς κανένα λόγο αλλά ξαφνικά, ενώ οι άνθρωποι ήταν υγιείς, ανέβαζαν στην αρχή μεγάλη θερμοκρασία στο κεφάλι, εκδήλωναν κοκκινίλα και φλόγωση στα μάτια• τα εσωτερικά μέρη του στόματος, τόσο ο φάρυγγας όσο και η γλώσσα, γίνονταν αμέσως κατακόκκινα και απέπνεαν αφύσικη δυσώδη οσμή. Μετά από αυτά ακολουθούσε φτάρνισμα και βραχνάδα και ύστερα από λίγο η αδιαθεσία κατέβαινε στο στήθος με ισχυρό βήχα. Και κάθε φορά που κατέληγε στο στομάχι, το ανακάτευε και ακολουθούσαν εμετοί χολής όλων των ειδών, όσους έχουν κατονομάσει οι γιατροί, συνοδευόμενοι και αυτοί από μεγάλη ταλαιπωρία. Στους περισσότερους ερχόταν αναγούλα χωρίς έμετο, που προκαλούσε ισχυρούς σπασμούς, οι οποίοι άλλοτε υποχωρούσαν αμέσως, άλλοτε ύστερα από πολλήν ώρα. Το σώμα εξωτερικά, όταν κανείς το άγγιζε, δεν ήταν πολύ ζεστό ούτε ωχρό, αλλά ελαφρά κοκκινωπό, πελιδνό, ανοιγμένο σε μικρές φλύκταινες και έλκη. Εσωτερικά όμως υπήρχε τόση λαύρα, που οι άρρωστοι δεν ανέχονταν να ρίξουν επάνω τους ούτε και τα πιο λεπτά ρούχα και σεντόνια ούτε και τίποτε άλλο, αλλά ήθελαν να είναι γυμνοί και με πολύ μεγάλη ευχαρίστηση θα έπεφταν σε κρύο νερό. Πράγματι, πολλοί από αυτούς, που είχαν μείνει χωρίς φροντίδα, έπεφταν μέσα σε δεξαμενές, γιατί βασανίζονταν από ακατάπαυστη δίψα, αφού το ίδιο αποτέλεσμα είχε είτε έπιναν λίγο είτε πολύ. Η ανησυχία και η αϋπνία τους βασάνιζε μέρα νύχτα. Όσο η αρρώστια βρισκόταν σε έξαρση, ο άρρωστος δεν καταβαλλόταν σωματικά, αλλά κατά περίεργο τρόπο άντεχαν στην ταλαιπωρία, ώστε, οι περισσότεροι, όταν πέθαιναν την 9η ή 7η ημέρα από εσωτερικό πυρετό, διατηρούσαν ακόμη κάποιες δυνάμεις• ή, αν ξεπερνούσαν την κρίση, καθώς η αρρώστια κατέβαινε στην κοιλιά, προκαλώντας εκεί οξύ έλκος, και η ακατάπαυστη διάρροια που επακολουθούσε, στο τελικό αυτό στάδιο οι περισσότεροι πέθαιναν από εξάντληση εξαιτίας της διάρροιας. Γιατί το κακό, που αρχικά είχε τη ρίζα του στο κεφάλι, άρχιζε από πάνω και περνούσε όλο το σώμα, και αν κάποιος γλίτωνε από τα χειρότερα, το λιγότερο που είχε να πάθει ήταν να τον χτυπήσει στα άκρα αφήνοντας τα σημάδια του. Χτυπούσε δηλαδή στα γεννητικά όργανα και στα δάχτυλα των χεριών και των ποδιών• πολλοί γλίτωναν χάνοντας μόνο αυτά, αν και μερικοί έχαναν και τα μάτια τους. Άλλοι πάλι μετά την ανάρρωση καταλαμβάνονταν από αμνησία για όλα χωρίς εξαίρεση, με αποτέλεσμα να μην αναγνωρίζουν ούτε τον εαυτό τους ούτε τους δικούς τους.


[50]
Πράγματι, το είδος της αρρώστιας υπερβαίνει κάθε δυνατότητα περιγραφής. Η σφοδρότητα με την οποία γενικά πρόσβαλε τον καθένα ήταν μεγαλύτερη από αυτήν που θα μπορούσε να αντέξει ανθρώπινος οργανισμός και, ότι η αρρώστια αυτή ήταν κάτι διαφορετικό από τις συνήθεις, φάνηκε ολοκάθαρα από το εξής: τα όρνια και τα τετράποδα ζώα που τρώνε ανθρώπινα πτώματα, που πολλά κείτονταν άταφα, η δεν τα πλησίαζαν ή, αν δοκίμαζαν, ψοφούσαν. Και να η απόδειξη· τα όρνια αυτού του είδους εξαφανίστηκαν εντελώς και δεν τα έβλεπε κανείς ούτε αλλού πουθενά ούτε γύρω από πτώματα. Τα σκυλιά, εξάλλου, επειδή ζουν μαζί με τους ανθρώπους, έδιναν καλύτερη ευκαιρία αντίληψης του αποτελέσματος.

 

[51]
Τέτοια λοιπόν ήταν σε γενικές γραμμές η φύση της αρρώστιας, μολονότι έχω παραλείψει να αναφέρω πολλά από τα ασυνήθη συμπτώματα, πώς δηλαδή τύχαινε να προσβάλει τον καθένα με τρόπο διαφορετικό τον ένα από τον άλλο. Εκείνο τον καιρό καμιά άλλη αρρώστια από τις συνήθεις δεν παρενοχλούσε τους ανθρώπους, αλλά, αν εμφανιζόταν καμία, κατέληγε στο λοιμό. Πέθαιναν άλλοι από έλλειψη φροντίδας,άλλοι πάλι μολονότι είχαν πολύ μεγάλη περιποίηση. Και δεν βρέθηκε κανένα, μπορώ να πω, φάρμακο, που, αν τους το έδιναν, θα μπορούσε να φέρει κάποιο αποτέλεσμα, αφού, αυτό που ωφελούσε τον έναν, έβλαπτε τον άλλον. Κανένας οργανισμός, είτε ισχυρός είτε αδύνατος, όπως αποδείχτηκε στην πορεία, δεν ήταν από μόνος του ικανός να αντιπαλαίσει προς την αρρώστια αυτή, αλλά τους εξόντωνε όλους ανεξαιρέτως, ακόμη και εκείνους που υποβάλλονταν σε κάθε είδους ιατρική φροντίδα. Το πιο φοβερό της όλης αρρώστιας ήταν η απόγνωση, μόλις κάποιος συνειδητοποιούσε ότι είχε προσβληθεί από τη νόσο – γιατί, μην έχοντας οι άνθρωποι ψυχικά αποθέματα, απελπίζονταν αμέσως, πράγμα που συντελούσε πολύ περισσότερο στο να αφεθούν στην τύχη, και δεν άντεχαν – και το γεγονός ότι φροντίζοντας ο ένας τον άλλον μολύνονταν και πέθαιναν σαν τα πρόβατα· και αυτό ακριβώς ήταν που προκαλούσε τις περισσότερες απώλειες. Γιατί είτε απέφευγαν να πλησιάζουν ο ένας τον άλλον από το φόβο της μόλυνσης, και πέθαιναν αβοήθητοι – γι’ αυτό πολλά σπίτια έμειναν άδεια από έλλειψη ανθρώπου που θα τους φρόντιζε – είτε τους επισκέπτονταν και πέθαιναν, ιδιαίτερα εκείνοι που έκαναν κάπως τον γενναίο. Γιατί γι’ αυτούς ήταν θέμα τιμής να επισκέπτονται τους φίλους τους, και δεν λογαριάζαν τον εαυτό τους, αφού και οι συγγενείς, νικημένοι τελικά από το μεγάλο κακό, δεν είχαν το κουράγιο ούτε να τους κλάψουν. Ωστόσο, όσοι είχαν αναρρώσει, ένιωθαν περισσότερο οίκτο για τον ετοιμοθάνατο και τον άρρωστο, γιατί γνώριζαν από πριν περί τίνος πρόκειται, και οι ίδιοι δεν φοβούνταν πια, επειδή η αρρώστια δεν χτυπούσε δύο φορές το ίδιο άτομο τουλάχιστον σε σημείο ώστε τη δεύτερη φορά να επιφέρει το μοιραίο. Όλοι οι άλλοι τους μακάριζαν και οι ίδιοι μέσα στη μεγάλη χαρά της στιγμής έτρεφαν μία μάταιη ελπίδα ότι και στο μέλλον δεν θα πεθαίναμε πια ούτε απόine αρρώστια.

 

[52]
Εκτός από τη συμφορά που τους είχε βρει, εκείνο που τους ταλαιπώρησε περισσότερο ήταν η συγκέντρωση του πληθυσμού από την ύπαιθρο μέσα στην πόλη· ιδιαίτερα μάλιστα ταλαιπώρησε όσους είχαν έρθει από εξω. Γιατί, καθώς δεν υπήρχαν διαθέσιμα σπίτια και αναγκάζονταν να ζουν σε καλύβες αποπνικτικές στην κάψα του καλοκαιριού, οι θάνατοι επέρχονται μέσα σε πλήρη αταξία. Ανθρώπινα κουφάρια κείτονταν το ένα πάνω στο άλλο, όπως ήταν όταν οι άνθρωποι πέθαιναν, και μισοπεθαμένοι κυλιόντουσαν στους δρόμους και κοντά σε όλες τις βρύσες από την επιθυμία για νερό. Εξάλλου, και οι ιεροί χώροι στους οποίους είχαν καταλύσει, ήταν γεμάτοι από νεκρούς, αφού οι άνθρωποι πέθαιναν εκεί μέσα. Το κακό είχε λάβει τέτοιες διαστάσεις, ώστε οι άνθρωποι, μη ξέροντας τι θα απογίνουν, αδιαφορούσαν αδιακρίτως για ιερά και όσια. Τα σχετικά με τις ταφές έθιμα που τηρούσαν ως τότε είχαν διαταραχθεί όλα και ο καθένας έθαβε τους δικούς του όπως μπορούσε. Πολλοί μάλιστα, επειδή προηγουμένως είχαν πεθάνει πολλοί δικοί τους ο ένας μετά τον άλλον και δεν διέθεταν τα απαραίτητα για την ταφή, κατέφυγαν σε τρόπους ταφής που ηθικά του σημείωναν· έβαζαν δηλαδή πάνω σε ξένες πυρές τον δικό τους νεκρό, προλαβαίνοντας εκείνους που τις είχαν ετοιμάσει, και έβαζαν κρυφά φωτιά· άλλοι πάλι, την ώρα που καιγόταν άλλος νεκρός, έριχναν πάνω σ’ αυτόν όποιον κουβαλούσαν και έφευγαν.

 

[53]
Ο λοιμός έδωσε στην πόλη την πρώτη αφορμή παρανομίας σε μεγαλύτερο βαθμό και από άλλη άποψη. Κάποιοι δηλαδή, όσα προηγουμένως δεν εκδήλωναν τις προθέσεις τους να κάνουν για προσωπική ευχαρίστηση, τώρα το αποτολμούσαν πιο εύκολα, γιατί έβλεπαν ότι ήταν γρήγορη η αλλαγή της τύχης τόσο αυτών που ήταν πλούσιοι και πέθαιναν ξαφνικά όσο και εκείνων που προηγουμένως δεν είχαν τίποτε και σε μια στιγμή αποκτούσαν τις περιουσίες των άλλων. Για αυτό, έκριναν ότι δικαιούνταν να απολαύσουν γρήγορα ό,τι θα τους οδηγούσε στην ευχαρίστηση, γιατί θεωρούσαν εξίσου εφήμερα τόσο τη ζωή όσο και τα χρήματα. Κανένας δεν ήταν πρόθυμος να υποστεί και άλλες ταλαιπωρίες για ό,τι θεωρούσε έντιμο, γιατί πίστευε ότι ήταν αμφίβολο αν θα επιζούσε πριν το κατορθώσει. Αντίθετα, ό,τι ήταν προς στιγμήν ευχάριστο και οτιδήποτε, καλό ή άσχημο, οδηγούσε σε αυτό, κατάντησε να θεωρείται ωραίο και χρήσιμο. Κανένας νόμος θεών ή ανθρώπων δεν στεκόταν εμπόδιο· γιατί από τη μία έκριναν ότι σεβασμός και ασέβεια ήταν το ίδιο πράγμα, αφού έβλεπαν ότι όλοι χάνονταν με τον ίδιο τρόπο, από την άλλη κανείς δεν πίστευε ότι θα ζούσε ως την ημέρα της δίκης και ότι θα τιμωρούνταν για τα κακουργήματα του· αντίθετα, πίστευαν ότι η τιμωρία που τους είχε ήδη επιβληθεί και κρεμόταν πάνω από το κεφάλι τους ήταν πολύ μεγαλύτερη και ότι, πριν πέσει επάνω τους, ήταν φυσικό να απολαύσουν κάτι από την ζωή.

 

[54]
Σε τέτοια λοιπόν συμφορά είχαν πέσει οι Αθηναίοι και ταλαιπωρούνταν, αφού μέσα στην πόλη οι άνθρωποι πέθαιναν και η γη τους έξω ερημωνόταν. Μέσα στη δυστυχία τους θυμήθηκα, όπως ήταν φυσικό, και τον ακόλουθο στίχο, που οι γεροντότεροι έλεγαν ότι είχε απαγγελθεί πολύ καιρό πριν:
“Θα έρθει Δωρικός πόλεμος και λοιμός
μαζί με αυτόν”.
Δημιουργήθηκε λοιπόν διαφωνία μεταξύ των ανθρώπων ότι στο στίχο αυτόν δεν έχει αναφερθεί από τους παλαιότερους η λέξη λοιμός, επιδημία, αλλά λιμός, πείνα· υπό τις παρούσες όμως συνθήκες επικράτησε φυσικά η γνώμη ότι είχε αναφερθεί η λέξη λοιμός· γιατί οι άνθρωποι προσάρμοζαν τις αναμνήσεις προς τα παθήματα τους. Αν όμως, τους βρει κάποτε ένας άλλος Δωρικός πόλεμος μετά το σημερινό και συμβεί να επέλθει λιμός, πείνα, θα απαγγέλλουν, φαντάζομαι, πιθανόν έτσι, δηλαδή “λιμὸς ἅμ’ αὐτῷ”. Θυμήθηκαν επίσης, όσοι το γνώριζαν, και τον χρησμό που είχε δοθεί στους Λακεδαιμόνιους, όταν, σε ερώτησή τους προς το θεό αν έπρεπε να πολεμήσουν, εκείνος απάντησε οτι, αν πολεμήσουν με όλες τους τις δυνάμεις, θα νικήσουν και ότι θα τους βοηθήσει και ο ίδιος. Όσον αφορά λοιπόν τον παλαιό χρησμό, κατέληγαν στο συμπέρασμα ότι τα γεγονότα συμφωνούσαν με αυτόν· και η αρρώστια, άλλωστε, ενέσκηψε αμέσως μετά την εισβολή των Πελοποννησίων. Στην Πελοπόννησο βέβαια δεν επεκτάθηκε σε βαθμό που αξίζει να αναφερθεί. Θέρισε όμως κυρίως τον πληθυσμό της Αθήνας και στη συνέχεια τα πιο πυκνοκατοικημένα μέρη. Αυτά ήταν τα όσα συνέβησαν την περίοδο της επιδημίας.

 

Leave a Comment